خبرگزاری مهر، گروه استان ها: تالاب جازموریان، تنها پهنه آبی استان کرمان محسوب می شود و با وسعتی حدود ۱۵۰ هزار هکتار در زمان پرآبی، در همسایگی دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان قرار دارد و از رودخانه هلیلرود و بمپور تغذیه می کند، اما این روزها دیگر هیچ اثری از آب در خود نمیبیند.
این تالاب فصلی که در گذشته مهمترین پتانسیل دامداری محسوب می شد، این روزها به بستری برای چرای شترها تبدیل شده است و صدها روستای اطراف این منطقه با مشکل تامین آب کشاورزی روبرو شده اند.
از سوی دیگر با وزش بادهای فصلی بستر خشکیده این باتلاق به کانون ریزگردها تبدیل می شود و شهرستانهای جنوبی کرمان و شمالی هرمزگان را تحت تاثیر قرار می دهد.
تغییرات اقلیمی مهمترین دلیل خشک شدن تالاب
تصاویر ماهواره ای حکایت از خشکی کامل بستر جازموریان دارد و این برای اولین بار در سال آبی جاری است که حتی یک لکه آب سطحی در این پهنه وسیع دیده نمیشود.
این داده با آمار ایستگاه هیدرومتری رودخانه هلیل رود در ورودی تالاب نیز کاملاً همخوانی دارد؛ دبی لحظهای این ایستگاه در ۷۲ ساعت گذشته، عدد صفر مترمکعب بر ثانیه را ثبت کرده و عملاً هیچ قطره آبی از بالادست به پایین دست جاری نشده است که این حکایت رودخانه بم پور نیز می باشد.
مستندات هواشناسی استان کرمان نشان میدهد که دمای حوضه آبریز هلیل رود در هفته گذشته به ۵۰.۴ درجه سانتیگراد رسیده که نسبت به میانگین ۵۰ ساله، افزایشی ۴.۲ درجهای را نشان میدهد.
در کنار این گرما، میزان بارش مؤثر از ابتدای سال آبی جاری تا امروز در این حوضه کاهش یافته که نسبت به میانگین بلندمدت افت بسیار شدید را نشان می دهد.
حق آبه ای که داده نمی شود
دومین و شاید تعیینکنندهترین عامل، مدیریت ناپایدار منابع آب و بی توجهی کامل به حقابه این تالاب است.
بر اساس مصوبه شورای عالی آب، سهم سالانه جازموریان از منابع آب حوضه هلیل رود معادل ۴۰۰ میلیون مترمکعب تعیین شده، اما بررسی صورت جلسات رسمی شرکت مدیریت منابع آب ایران در بازه زمانی فروردین تا تیرماه امسال نشان میدهد که کل میزان آب رهاسازی شده از مخازن سدهای جیرفت و صفارود برای مقاصد زیستمحیطی، عدد صفر بوده است.
جالب اینکه هم اینک بیش از ۶۵ درصد حجم مفید سد جیرفت پر است، اما تمامی این ذخیره صرفاً برای توسعه سطح زیر کشت محصولات آب بر همچون مرکبات در شهرستانهای جیرفت و عنبرآباد مصرف میشود و کشاورزان بالادست با روش آبیاری غرقابی، عملاً اجازه نمیدهند حتی یک مترمکعب آب به تالاب برسد.
خشک شدن کامل جازموریان پیامدهای زیان باری برای منطقه به همراه داشته است.
بستر رسی و سیلتی این تالاب به کانونی فعال برای تولید گرد و غبار تبدیل شده است و سلامت ساکنان منطقه را به مخاطره انداخته است.
از سوی دیگر، خشکی، تالاب سفرههای آب زیرزمینی مجاور را تحت تأثیر قرار داده و سطح ایستابی چاههای نیمهعمیق را تا ۶ متر کاهش داده است که این امر معیشت دامداران سنتی را با بحران مواجه کرده و به گفته آمار سامانه پایش استانداری کرمان، تاکنون باعث درخواست مهاجرت ۱۸ روستا به مرکز شهرستان شده است.
لزوم اختصاص حق آبه جازموریان
معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، در گفتوگو با خبرنگار مهر در کرمان، ریشه خشکی این تالاب ارزشمند را نه در خشکسالی، بلکه در دههها مدیریت ناصحیح و برداشتهای بیرویه عنوان کرد.
احمدرضا لاهیجانزاده، با اشاره به آمار چاههای کشور گفت: تعداد بالای این چاه ها و برداشت های بی رویه آب پدیده ای قابل توجه است.
وی در خصوص آخرین وضعیت تالاب جازموریان گفت: مطالعات برنامه جامع مدیریت حوزه آبریز این تالاب در سال ۱۴۰۱ به تصویب هر دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان رسیده و تکالیف دستگاهها مشخص شده است، اما این طرح به دلیل عدم تأمین اعتبار و ابلاغ ملی، تاکنون اجرایی نشده است.
وی پیشنهاد کرد که با حمایت معاون اول رئیسجمهور، تکالیف این برنامه به وزارتخانههای نیرو و جهاد کشاورزی ابلاغ شود تا در ردیف اعتبارات ملی دیده شده و پیشرفت پروژهها به صورت ماهانه مطالبه شود.
معاون محیطزیست دریایی سازمان حفاظت محیطزیست با اشاره به ظرفیت بالای گرد و غبار در منطقه جازموریان اظهار داشت: بر اساس مطالعات، بیش از ۳۲۶ هزار هکتار از این محدوده به کانون شدید و خیلی شدید گرد و غبار تبدیل شده که میتواند ذرات را تا شعاع ۵۰۰ کیلومتری منتقل کند؛ حال آنکه با پیشبینی بارشهای پاییزه، لایروبی مسیرهای منتهی به تالاب و هدایت سیلابها به سمت بستر آن، میتوان از تشدید بحران جلوگیری کرد.
لاهیجان زاده، معتقد است نجات جازموریان نیازمند عزمی فراتر از یک استان و یک سازمان است و بیعملی در قبال آن، نه تنها این اکوسیستم ارزشمند را به کویری غیرقابل احیا تبدیل خواهد کرد، بلکه سلامت، معیشت و امنیت اجتماعی ساکنان جنوب شرق کشور را با مخاطرهای جبرانناپذیر مواجه میسازد.
وی از پیشنهاد اعتبار ۹۶ میلیارد تومانی برای اجرای برنامههای اولویتدار خبر داد و افزود: با توجه به پیشبینی بارشهای مناسب در پاییز و زمستان، لایروبی مسیرهای منتهی به تالاب باید در دستور کار قرار گیرد تا سیلابها به جای هدررفت، به سمت بستر تالاب هدایت شوند.
لاهیجانزاده، با تأکید بر ضرورت استفاده از تمام ظرفیتها برای نجات جازموریان خاطرنشان کرد: به دنبال جذب اعتبارات بینالمللی مشابه آنچه برای تالاب هامون انجام شد، برای رونق صنایع دستی و معیشت جایگزین جوامع محلی هستیم. همچنین تلاش میکنیم از محل مسئولیتهای اجتماعی شرکتهای بزرگ منطقه و اعتبارات استانی، روند احیای این تالاب ملی را تسریع کنیم.
وی تأکید کرد: امروز دیگر وقتی برای آزمون و خطا نداریم و نجات جازموریان نیازمند عزمی فراتر از یک سازمان و یک استان است.
تلاش می کنیم که تالاب جازموریان احیا شود
تشکیل نخستین ستاد هماهنگی و مدیریت تالابهای استان کرمان در شرایطی رقم خورده که تالاب جازموریان به کانون بحرانهای زیستمحیطی در جنوب شرق کشور تبدیل شده است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان کرمان، در گفتوگو با خبرنگار مهر، از عزم جدی برای جبران سالها عقبماندگی در مدیریت این تالاب ارزشمند خبر داد.
ساسان کفایی، با اشاره به اینکه ساختار ستاد استانی مدیریت تالابها در سالیان گذشته به دلایل مختلف اجرایی نشده بود، گفت: همین امر موجب شد تا استان کرمان از سهم شایسته خود در منابع ملی برای مدیریت تالابها محروم بماند.
وی افزود: نبود مستندات و سندهای دقیق در گذشته مانع از تخصیص بودجههای لازم میشد، اما با راهاندازی این ستاد و همت جمعی، به دنبال جبران این عقبماندگی هستیم تا مطالبات مردم کرمان در حوزههای حساسی نظیر مدیریت آب و مقابله با پدیده گرد و غبار به صورت جدی در سطح ملی دیده شود.
مدیرکل محیطزیست استان کرمان با تأکید بر اینکه فرصتی برای آزمون و خطا در حوزه محیط زیست باقی نمانده است، تصریح کرد: تخریب محیط زیست در یک منطقه میتواند کل اقلیم و زندگی مردم را تحت تأثیر جبرانناپذیر قرار دهد، هدف نهایی ما رسیدن به نقطهای است که مدیریت تالابها از اولویتهای اصلی دستگاههای اجرایی باشد.
کفایی، در خصوص وضعیت تالاب جازموریان با اشاره به اینکه ۵۱ درصد از مساحت این تالاب در استان کرمان و مابقی در سیستان و بلوچستان قرار دارد، گفت: حوضههای آبریز در فلات مرکزی و جنوب استان، مرزهای سیاسی را نمیشناسند؛ از همین رو، با همکاری اداره کل محیط زیست و استانداری سیستان و بلوچستان، به دنبال مدیریت یکپارچه این حوضه هستیم تا با نگاهی مترقی، معضلات زیستمحیطی مشترک را برطرف کنیم.
وی با اشاره به تدوین طرح جامع مدیریت تالابها افزود: بر اساس تکالیف تعیین شده برای دستگاههای مختلف از جمله جهاد کشاورزی، امور عشایری و منابع طبیعی، بودجهای بالغ بر ۹۶ میلیارد تومان برای سال جاری پیشنهاد شده است که این رقم در قبال موضوع سلامت مردم و پیشگیری از بحرانهای زیستمحیطی، رقم زیادی نیست.
مدیر کل حفاظت محیط زیست استان کرمان با اشاره به ارزش اقتصادی و زیستی تالابها بیان کرد: امروزه در دنیا نمیتوان برای خدمات اکوسیستمی تالابها قیمت دلاری تعیین کرد، چرا که این منابع با روح و روان و معیشت پایدار جامعه گره خوردهاند.
وی گفت: از سازمان حفاظت محیط زیست کشور تقاضا داریم با توجه به جایگاه کرمان به عنوان پهناورترین استان ایران، مجوز راهاندازی دبیرخانهای در تراز ملی را صادر کند تا بتوانیم به صورت مستمر و تخصصی، مصوبات ستاد استانی را پیگیری کنیم.
گفتنی است تالاب جازموریان با وسعتی بالغ بر ۱۵۰ هزار هکتار، که روزگاری به عنوان یکی از مهمترین پهنههای آبی فلات مرکزی ایران، نقش کلیدی در تعدیل اقلیم، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و تأمین معیشت جوامع محلی ایفا میکرد، اکنون به طور کامل خشک شده و به کانونی فعال برای تولید گردوغبار تبدیل شده است.
ریشه این فاجعه اگرچه در کاهش بارشها و افزایش بیسابقه دما تا مرز ۵۰ درجه سانتیگراد نهفته است، اما عامل اصلی را باید در دههها مدیریت ناصحیح منابع آب، حفر یک میلیون چاه در کشور، توقف کامل تخصیص حقابه ۴۰۰ میلیون مترمکعبی و بیتوجهی به حریم اکوسیستمهای حساس جستجو کرد.
تأکید مسئولان بر اینکه ۸۰ درصد از وضعیت کنونی تالابها ناشی از فعالیتهای انسانی است و فرصتی برای آزمون و خطا باقی نمانده، زنگ خطری جدی برای تمامی دستگاههای اجرایی محسوب میشود.
با وجود تصویب برنامه جامع مدیریت حوزه آبریز جازموریان در سال ۱۴۰۱ و پیشنهاد اعتبار ۹۶ میلیارد تومانی برای اجرای طرحهای اولویتدار، این برنامه به دلیل عدم تأمین اعتبار و ابلاغ ملی، همچنان در مرحله مطالعاتی باقی مانده است.
نظر شما